„Wśród nocnej ciszy”: zbrodnia połaniecka i prawdziwa historia za serialem HBO

Uwaga: tekst opisuje zabójstwo, w którym zginęło również dziecko. Zawiera informacje o przebiegu i rozstrzygnięciu prawdziwej sprawy, mogące zdradzać kierunek serialowej historii. Nie zamieszczamy drastycznych szczegółów.

Pierwszy odcinek „Wśród nocnej ciszy” trafił do HBO Max 13 listopada 2026 roku. Produkcja sięga do wydarzeń sprzed niemal pięćdziesięciu lat, ale nie jest filmem dokumentalnym. Jej scenariusz inspirowany jest reportażem Wiesława Łuki „Nie oświadczam się”. To rozróżnienie warto zachować od pierwszej sceny: serialowa postać nie jest protokołem zeznania, a dialog napisany przez scenarzystę nie staje się przez to historycznym cytatem.

Co wydarzyło się pod Połańcem?

W noc z 24 na 25 grudnia 1976 roku na drodze między Połańcem a Zrębinem zamordowano Krystynę Łukaszek, jej męża Stanisława Łukaszka oraz młodszego brata Krystyny, Mieczysława Kalitę. Według opracowania Polskiego Radia Krystyna miała 18 lat i była w ciąży, Stanisław miał 25 lat, a Mieczysław — 12. Pochodzili ze Zrębina; nazwę pobliskiego miasta zapamiętano jako nazwę całej sprawy.

Komunikat PAP z 1979 roku, relacjonujący ustalenia sądu, opisuje podstępne wywołanie ofiar z pasterki. W drodze do domu zostali zaatakowani. Późniejsze działania sprawców miały ukryć zabójstwo pod pozorem wypadku drogowego. Ta sama relacja opisuje wymuszenie na świadkach przysięgi, że zbrodnia pozostanie tajemnicą. Wersja o wypadku była więc próbą zatarcia prawdy, a nie końcowym ustaleniem sądu.

W tej historii łatwo skupić uwagę na sprawcach i metodzie działania. Warto jednak zacząć od osób, którym odebrano życie: młodego małżeństwa oczekującego dziecka i chłopca. Dla ich rodziny nie była to zagadka kryminalna do rozwiązania przed końcem odcinka, lecz strata bliskich.

Dlaczego świadkowie nie powiedzieli od razu prawdy?

Łuka opowiadał o ponad trzydziestu świadkach oraz o groźbach, przekupywaniu i wymuszanych przysięgach milczenia. Z jego relacji wynika, że nacisk nie skończył się wraz z nocą zabójstwa. Utrzymywaniu wersji o wypadku służyły kolejne zobowiązania do milczenia. Nie była to po prostu sytuacja, w której nikt niczego nie zauważył.

Reporter opisywał też gospodarczą i towarzyską pozycję człowieka nazywanego „królem Zrębina”: potrzebę korzystania z jego pomocy oraz poczucie zależności. W tle przywoływał konflikt po weselu Krystyny i Stanisława, podczas którego padł zarzut kradzieży jedzenia. To część jego rekonstrukcji relacji między rodzinami; nie sprowadzajmy zbrodni do sensacyjnego hasła o jednym kawałku wędliny.

Określenie „zmowa milczenia” nie powinno przy tym oznaczać zbiorowego oskarżenia wszystkich mieszkańców Zrębina ani ich potomków. Odpowiedzialność sprawców, postępowanie poszczególnych świadków i strach osób poddanych naciskom to różne kwestie. Opowieść o społeczności wymaga takiej samej precyzji jak opis samego przestępstwa.

Kto zabił Krystynę, Stanisława i Mieczysława?

Za zbrodnię skazano Jana Sojdę, Józefa Adasia, Jerzego Sochę i Stanisława Kulpińskiego. Ich role były różne. W rekonstrukcji opisanej w opracowaniu Agaty Woch Jan Sojda kierował działaniami sprawców; wraz ze swoim szwagrem Józefem Adasiem zaatakował i zabił małżeństwo Łukaszków. Jerzy Socha zabił Mieczysława Kalitę, najeżdżając na niego samochodem. Stanisław Kulpiński groźbami powstrzymywał pasażerów autobusu przed wyjściem i udzieleniem pomocy.

Nazwiska te dotyczą osób skazanych w rzeczywistej sprawie. Nie należy zastępować ich nazwiskami serialowych postaci. Henryka Witka sądzono za udział w przenoszeniu ciał w celu upozorowania wypadku; nie otrzymał on takiej samej kary jak czterej główni oskarżeni. Źródłem informacji o rolach sprawców jest opracowanie Agaty Woch, a o pierwotnych wyrokach — komunikat PAP z 1979 roku wymieniony w źródłach.

Proces i wyroki: co mówią źródła z epoki?

Relacja PAP opublikowana 15 listopada 1979 roku informuje o zakończeniu ponad rocznego procesu przed Sądem Wojewódzkim w Tarnobrzegu z siedzibą w Sandomierzu. Podaje przesłuchanie 226 świadków oraz wyroki śmierci dla Jana Sojdy, Józefa Adasia, Jerzego Sochy i Stanisława Kulpińskiego. Henryk Witek otrzymał pięć lat pozbawienia wolności. Było to rozstrzygnięcie pierwszej instancji — nie końcowy wymiar wszystkich kar.

Opracowanie Agaty Woch, analizujące między innymi prasę z okresu procesu, przytacza późniejsze rozstrzygnięcie: wobec Jerzego Sochy karę zmieniono na 25 lat więzienia, a wobec Stanisława Kulpińskiego na 15 lat. Archiwalny komunikat PAP z 29 listopada 1982 roku potwierdza natomiast wykonanie kar śmierci na Janie Sojdzie i Józefie Adasiu. Nie należy więc pisać, że stracono wszystkich czterech skazanych w pierwszej instancji.

Wiadomość z 1979 roku odnotowuje również uwzględnienie powództwa cywilnego rodziców ofiar, Zdzisławy i Wacława Kalitów, oraz odrębne postępowania dotyczące świadków utrudniających sprawę. To ważny ślad obecności rodziny w procesie i tego, że sąd badał nie tylko sam nocny atak, lecz także późniejsze ukrywanie prawdy.

„Nie oświadczam się”: skąd wziął się reportaż?

Wiesław Łuka dokumentował sprawę jako reporter „Prawa i Życia”. W rozmowie z 2015 roku wspominał pierwszy tekst z 1978 roku, obecność na rozprawach i wielokrotne wyjazdy do Zrębina. Opowiadał też o wizji lokalnej i o bólu matki ofiar, któremu przyglądał się z bliska. Jego praca nie ograniczała się do zebrania krótkiej informacji o wyroku.

Tytuł „Nie oświadczam się” odwołuje się do formuły, którą — jak wyjaśniał Łuka — oskarżeni odpowiadali na pytania, odmawiając składania wyjaśnień. To właśnie ten reportaż wskazuje HBO jako inspirację scenariusza. Wznowiona wersja książki i wywiad z jej autorem posługują się zmienionymi nazwiskami sprawców, o czym redakcja rozmowy wyraźnie uprzedza czytelnika.

Co zmienia serial „Wśród nocnej ciszy”?

Oficjalne materiały HBO przedstawiają między innymi śledczego Henryka Maczka granego przez Jędrzeja Hycnara, Zdzisławę Kaletę w wykonaniu Magdaleny Biegańskiej oraz sołtysa Lecha Wojdę, którego gra Łukasz Simlat. Matka ofiar i śledczy nie akceptują wersji o nieszczęśliwym wypadku. To opis fabuły podany przez nadawcę, a nie lista historycznych uczestników postępowania.

Dobrym przykładem jest różnica nazwisk: rzeczywiści rodzice ofiar występują w komunikacie PAP jako Kalitowie, podczas gdy w serialu pojawiają się Kaletowie. Podobnie nazwiska Wojda nie należy bez wyjaśnienia przenosić z fabuły lub zanonimizowanego reportażu do opisu prawdziwego wyroku. Samo rozpoznanie pierwowzoru nie dowodzi, że każda scena z udziałem danej postaci wydarzyła się naprawdę.

Jan Holoubek jest reżyserem formatującym produkcji; piąty odcinek wyreżyserował Maciej Kowalewski. Kowalewski napisał scenariusz odcinków 1–6, przy pierwszym współpracując z Piotrem Konstantinowem. Pierwszy odcinek jest już dostępny w HBO Max. Informacje o premierze i twórcach sprawdziliśmy 14 listopada 2026 roku w komunikatach WBD.

Jak oglądać, żeby nie pomylić fabuły z historią?

Warto czytać równolegle trzy rodzaje materiałów: komunikaty HBO dla danych o produkcji, reportaż i rozmowy z jego autorem dla reporterskiej perspektywy oraz relacje z procesu dla ustaleń i rozstrzygnięć sądowych. Każdy z tych materiałów odpowiada na inne pytania. Informacja prasowa serialu nie zastępuje uzasadnienia wyroku, a wspomnienie reportera nie jest stenogramem całego postępowania.

Ten tekst jest wprowadzeniem do sprawy i serialu, a nie recenzją obejrzanego sezonu. Nie porównujemy jeszcze scena po scenie fabuły z dokumentacją. Najważniejsza różnica jest jednak widoczna już teraz: ekranowa opowieść może budować napięcie, ale za jej punktem wyjścia stoją konkretni ludzie i realna krzywda ich rodziny.

Zdjęcie jest ilustracyjne: nie przedstawia miejsca zbrodni ani kadru z serialu.